Simone Weils kijk op het wereldgebeuren

De wereld lijkt nu steeds verder in brand te raken. Trump heeft met Netanyahu een lont aangestoken in het Midden-Oosten, die steeds verder gaat branden. Beide heren hebben er niet aan gedacht dat alles met alles samenhangt, zodat nu de hele wereld er de gevolgen van ondervindt. Deze oorlog in het Midden-Oosten raakt ook nog verknoopt met de oorlog in Oekraïne, bijvoorbeeld omdat Poetin meer inkomsten verkrijgt door de gestegen olieprijzen.

Door: Wim Davidse

Ik heb als kind de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, daarom ben ik nogal gevoelig voor al die oorlogen. Ik kan er wakker van liggen, maar natuurlijk ben ik daarmee lang niet de enige.

Blinde natuurwetten
Nu heeft het lezen van teksten van Simone Weil (1909-1943) me wat rust gebracht bij het kennisnemen van het nieuws. Ik werd getroffen door haar beschouwing over het kwaad in de wereld, in een hoofdstuk van haar boek Wachten op God. Ze schreef die teksten in de veertiger jaren van de vorige eeuw, een tijd waarin de wereld ook in brand stond. Het gebeuren in de wereld zag ze toen als “… een volstrekte gehoorzaamheid  aan wetten die even blind en onverbiddelijk zijn als de wet van de zwaartekracht.” Dat gebeurt dan “… overal waar de kracht van het bovennatuurlijke licht afwezig is.” Wat wij het kwaad noemen is niet anders dan dit mechanisme, deze gehoorzaamheid aan natuurwetten.

In het verlengde van deze redenering zou je kunnen zeggen dat de leiders die ik hiervoor noemde niet anders doen dan onverbiddelijke natuurwetten volgen. Wat cru gezegd: ze kunnen er ook niets aan doen, ze zijn een speelbal van krachten die ze niet in de hand hebben. Het doet me denken aan de filosofie van Spinoza waarin ook tot uiting komt dat alles komt door ketens van oorzaken en gevolgen. Een misdadiger is daarin niet schuldig, hij kon niet anders handelen dan hij deed.

Dat geeft mij wat rust bij het kennisnemen van het gebeuren in de wereld. Het gaat zoals het gaat, over de zwaartekracht maak je je toch ook niet druk, die gaat zoals ie gaat.

Gods wetten
Maar ik vind het toch ook wel moeilijk om Simone Weil helemaal te volgen. Ze zegt in dit verband bijvoorbeeld nog dat God die blinde natuurwetten heeft geschapen. Daarom kun je ze mooi vinden. Ze gebruikt hier het voorbeeld van de zee. Die is mooi, met zijn golven die onderhevig zijn aan weer en wind. ‘De zee is er niet minder mooi om wanneer wij weten dat er dikwijls schepen op vergaan’.

Ik kan toch niets moois vinden aan die wereldbrand die nu lijkt te ontstaan, ook al gaat het ‘om gehoorzaamheid aan Gods wetten’, zoals Simone Weil schrijft. Je moet dan volgens haar ‘de mensen die daarbij een rol spelen zien als materie, materie die gehoorzaamt zonder het  te beseffen’.

Wachten op God
Simone Weil ziet wel een uitweg uit dit blinde spel van wetmatigheden, dat tot zoveel ellende lijdt. Die uitweg komt er wanneer de mens afstand doet van zijn eigen wil, wanneer ‘hij zijn eigen persoon verzaakt’. Ze schrijft dan: ‘het afstand doen van de eigen persoon maakt de mens tot een weerspiegeling van God, en juist daarom is het zo verschrikkelijk mensen in het ongeluk te jagen en hen zo tot passieve materie terug te brengen’.

Bij dit verzaken van de eigen persoon speelt voor Simone Weil ‘het wachten’ een belangrijke rol. Daarbij moet er geen sprake zijn van inspanning, ‘alleen het verlangen kan verlossen’. De uitweg uit het blinde spel van wetmatigheden kent geen enkele vorm van activiteit. ‘Het is de verwachting, de aandachtige, trouwe en roerloze houding, die uit zichzelf nooit eindigt, en door geen enkele stoot of slag kan worden tenietgedaan’.

Ik denk dat (stilte) meditatie een goede uitdrukking is van dit ‘wachten’, met een aandachtige, trouwe en roerloze houding. Simone Weil zelf werd erg getroffen door het Onze Vader en zij ging dat toen dagelijks opzeggen.

Donkere nacht?
Helaas zijn er nu weinig mensen die hun eigen wil verzaken en zich overgeven aan God of het Onuitsprekelijke, of verzinken in hun diepste Wezen. Daardoor zal het spel van de blinde wetmatigheden, waardoor oorlogen en klimaatrampen ontstaan, nog wel voortduren. Misschien moet dat wel zover gaan totdat de mensheid inziet dat ze het zelf niet kan, inziet dat ze op een doodlopende weg zit. En moet er, net als bij een individu, eerst een ‘donkere nacht’ ontstaan, zoals Tomáš Halík ergens schrijft in zijn boek De namiddag van het christendom. Maar of de mensheid dan tot inzicht komt? Ontstaat dan het ‘God alles in allen?’ Dat is volgens jezuïet en natuurwetenschapper Teilhard de Chardin (1881-1955) het Omegapunt waar de schepping op uitloopt.

Intussen kunnen we toch wel ‘het kleine goede doen’, zoals Dirk De Wachter zo mooi zegt, in navolging van Levinas. Simpele dingen doen, zoals regenwater opvangen in mijn regenton en daardoor veel water besparen, steeds weer de fiets nemen, vrede in mijn omgeving bewaren, dan heeft al dat nieuws niet zoveel vat op me.

Over de auteur
Wim Davidse was werkzaam als projectleider/onderzoeker bij een economisch instituut en is auteur van het boek Er is meer in ons – leren van de mystici.